Frankissstein – a love story van Jeanette Winterson bestaat uit twee elkaar afwisselende, samenhangende verhalen. Het ene is gesitueerd in de literaire geschiedenis. Daarin beschrijft ze het samengestelde huishouden van Lord Byron, zijn minnares Claire Clairmont, tevens halfzus van Mary Shelley, vrouw van Percy Shelley en dokter Polidori, die Mary adoreert. De vijf zijn op vakantie in Frankrijk en worden vanwege hun vrije opvattingen scheef aangekeken door de plaatselijke bevolking. Die doet niets om hun vochtige, schimmelige, van vlooien vergeven verblijf te veraangenamen. Ze zakken dan maar in een boot de Rijn langs en komen langs kasteel Frankenstein. Daar krijgt Mary het laatste stukje inspiratie voor het schrijven van het boek dat er al een tijdje aan zit te komen: over de geleerde Victor Frankenstein, die een man creëert. “The creature will be more than human. But he will not be human. Yet he suffers. Suffering, I do believe, is something of the mark of the soul. Machines do not suffer.”

Is manhood dickhood? I ask Ron. [..] A man is not a dick on legs, is he? – Ry Shelley

Een verhaal-in-het-verhaal introduceert Dr. Wakefield, die een patiënt te zien krijgt: het is Victor Frankenstein, die na de ontsnapping van zijn creatie tijdens zijn wilde zoektocht op een ijsschots terecht was gekomen en daar door de voorbijvarende Captain Dalton vandaan werd gehaald. Terwijl Frankenstein slaapt, leest Wakefield diens dagboek, dat vol staat met bespiegelingen over wat leven nu eigenlijk is. Aan het doorgronden van dit bijzonder mysterie heeft hij zijn leven gewijd. ‘Only in the living of it does life seem ordinary’. Een bijzondere wending komt als Victor in de behandelkamer bezoek krijgt van Mary Shelley, degene die hem tot leven heeft gewekt in haar boek. Kan zo’n leven ooit eindigen? [Noot: in 2025 is wéér een nieuwe film over Frankenstein in de roulatie gegaan.]

I am what I am, but what I am is not one thing. I live with doubleness – Ry Shelley

Het andere verhaal speelt zich af ten tijde van Brexit. Transgender arts Ry Shelley (Ry is een afkorting van zijn dode naam Mary) onderzoekt de impact van robots op onze mentale en fysieke gezondheid. Hij gaat naar een lezing van professor Victor Stein. Die ontwikkelt protheses. Ry en Victor krijgen een relatie en al gauw begint Ry Victor te voorzien van lichaamsdelen uit het mortuarium van het ziekenhuis waar hij werkt. Victor stopt daar in zijn clandestiene laboratorium een nanorobot in, waardoor de lichaamsdelen gaan bewegen en ‘gemapt’ kunnen worden. Zo kan Victor protheses maken die de beweeglijkheid van het ‘echte’ lichaamsdeel zo dicht mogelijk benaderen.

Wat wij ervan vinden:

Om te beginnen: iedereen die van taal houdt, gaat dit boek prachtig vinden. Je haalt je hart op bij de diep-filosofische, poëtische oneliners waar met name de delen over Mary Shelley rijk van voorzien zijn. En verder is het boek ook een hele interessante spiegel, bijvoorbeeld over de tegenwoordige ‘maakbaarheid’ van het leven. Dat komt vooral door de opzet: Winterson zet drie verhalen naast elkaar, zodat een aantal thema’s versterkt wordt.

In de tijd van Mary Shelley zien we de opkomst van de industrie. Het gezelschap filosofeert over de ethiek van mensen als verlengstuk van machines. In de tijd van Ry (onze tijd) is kunstmatige intelligentie in opkomst. Zijn Victor Stein is ervan overtuigd dat dit uiteindelijk gaat leiden tot onafhankelijkheid van het lichaam; je hebt alleen een hoofd nodig, de rest kan uitwisselbaar, zelfs kunstmatig zijn.

If the body is provisional, interchangeable, even, why does it matter so much what I am? – Ry Shelley

Hoewel je in eerste instantie de parallel ziet van Victor Stein met Frankenstein, en hun gedeelde idee over de maakbaarheid van het leven, kan dit boek net zo goed over Ry gaan: is het niet zo dat trans mensen zichzelf ook herscheppen en zo hun eigen leven vormgeven? Wellicht ook om deze reden is Victor gefascineerd door Ry en zijn (in Victors ogen) bijzondere lichaam. Ook vraagt hij zich af of hij gay is, nu hij een relatie heeft met Ry? En wat is mannelijkheid eigenlijk? Dat bijzondere lichaam, het feit dat Ry zichzelf herschept naar wie hij is in al zijn dubbelzinnige eigenheid, roept overigens ook weerstand en zelfs agressie en geweld op.

Nog een thema: hoe ver kun je gaan met je experimenten tot fascinatie overgaat in waanzin? En wie bepaalt dat moment? Victor wil gaan experimenteren met hoofden. Victor wil dit doen voor het ontwerpen van een betere toekomst van de mensheid. Zijn dergelijke experimenten gekker dan het domweg laten bestaan van armoede, ziekte, misogynie? Toch ligt daar voor Ry aanvankelijk een grens. Net zoals Frankensteins fascinatie met de oorsprong van ‘levenskracht’ ertoe leidt dat hij naar Wakefields ‘gekkenhuis’ Bedlam wordt gestuurd.

What happens to labels when there is no biology? – Ry Shelley

Met dit verhaal-in-verhaal over Wakefield, Mary zelf en Frankenstein gaan we nog een stapje dieper. Wat is leven, hoe kun je omgaan met de dood van het lichaam, en wat is mens zijn? Ook Ry verlegt zijn grens: de hersenen leven vijf minuten langer dan het hart – maar een doodverklaring gebeurt als het kloppen stopt. Leeft iemand dan dus toch nog? Vraag is wel wat er met de ziel gebeurt als iemand zich laat invriezen? En als iemand later tot leven wordt gewekt? Moeten we ons idee van reïncarnatie updaten? Mogen mensen eigenlijk ‘rommelen met Gods schepping’, bijvoorbeeld door in transitie te gaan?

Het boek gaat over serieuze thema’s, maar zeker in de heerlijk oneerbiedige passages over investeerder Ron Lord, aanbieder van onder meer de seksrobotlijn “bot-u-like”, is er behalve veel te overdenken ook veel te lachen, en ook om kleine grapjes tussendoor.

Dit mooie boek kun je bijna niet in één keer lezen. Vanwege de inhoud: het roept zoveel mijmeringen op, en raakt zoveel lagen aan, dat je het de tijd moet geven. Als je het wilt lenen, is er ook een praktische reden: dat kan alleen bij IHLIA, het grootste en enige professionele LGBTQIA+-archief van Europa. IHLIA is gevestigd in de Openbare Bibliotheek Amsterdam op Oosterdok en heeft een prachtige boekencollectie die je ter plekke (op reservering) kunt lezen. Ze ondersteunen je ook als je persoonlijk of voor je werk onderzoek wilt doen naar bepaalde thema’s.

Door: Jeanette WintersonTaal: EngelsEAN: 9781784709952Jaar: 2019Waar te vinden: Boekhandel, online; lenen alleen bij IHLIA.nl (gesigneerd exemplaar, ter plekke lezen, wordt niet uitgeleend)

Thema's

Geloof Gender Historisch Non-binair Relaties Trans man Transgender Transitie Vriendschap Wetenschap