Virginia Woolf schreef de fictieve biografie Orlando in 1928. Hij werd gepubliceerd door haar eigen uitgeverij Hogarth. Aan het begin van het boek, rond 1550, is Graaf Orlando ‘duidelijk een hij’, zoals de eerste zin van het boek meteen vertelt. Na vele internationale omzwervingen en avonturen komt met veel omhaal toch een andere waarheid aan het licht: Orlando blijkt bij het wakker worden uit een dagen durende slaaptrance een vrouw. Bij haar terugkeer in Londen hebben de oude bruine hutjes en modderweggetjes plaatsgemaakt voor nette wegen en onder meer St. Paul’s Cathedral, waaruit we kunnen afleiden dat het inmiddels minstens begin achttiende eeuw is. Aan het eind van het boek is ze zevenendertig, en zijn we in 1928 aangekomen.

Virginia Woolf speelt in dit boek niet alleen met tijd en percepties van gender, maar met werkelijk alles inclusief zichzelf. Het boek is één grote parodie: op de Britse hogere klasse (met wie zij omgaat) en de klasseverhoudingen, op Engelsen en hun eigenaardigheden in het algemeen, op taal en stijlfiguren, op de Romantische dichtkunst, op grootse gedachten over de aard van het leven en de tijdgeest, het (ook door Orlando geambieerde) schrijverschap en op de keuzes van biografen versus dichters en romanciers.

Wat wij ervan vinden:

Voor de Bloomsbury (kunstenaars) Group waarin Virginia Woolf zich al van jongs af aan bewoog, werden homoseksualiteit en lesbianisme vrijelijk verkend en geaccepteerd en minnaars hoorden er openlijk bij. Virginia, getrouwd met Leonard Woolf, had zelf ook gevoelens voor vrouwen, onder wie Vita Sackville-West, niet alleen openlijk biseksueel, maar volgens het voorwoord bij de Penguin Classics editie uit 1993 ook genderfluïde.

Het personage Orlando is gebaseerd op Vita. In het eerste deel, waarin Orlando een man is, kunnen we vooral genieten van de heerlijke parodiërende stijl van het boek. Orlando komt naïef over, maakt vele beoordelingsfouten, verliest zich regelmatig in grootse ideeën, komt tot weinig maar krijgt van alles in de schoot geworpen wegens zijn afkomst en sekse. Voor tijdgenoten van Woolf zal het boek extra grappig zijn geweest, omdat het overduidelijk was over wie zij schreef. Met behulp van de voetnoten in de editie van 1993 krijgen wij dat mee.

Dan blijkt Orlando een vrouw. Waarbij de fictieve biograaf één ding duidelijk wil maken: “The change of sex, although it altered their future, did nothing whatever to alter their identity.” Opvallend is het gebruik, gedurende twee zinnen van “their” als voornaamwoord. Daarna schakelt de biograaf expliciet van hij naar zij.

Nu duiken er ook bespiegelingen op over genderrollen en privileges. Hoe zien mannen vrouwen? Hoe zag Orlando vrouwen, voor zij zelf een vrouw bleek? Klopt dat met hoe vrouwen zichzelf zien? Waarbij Orlando niet wil pretenderen de volledige ervaring van vrouw-zijn van jongs af aan gehad te hebben. “She remembered how, as a young man, she had insisted that women must be obedient, chaste, scented, and exquisitely apparelled. ‘Now I shall have to pay in my own person for those desires,’ she reflected; ‘for women are not (judging by my own short experience of the sex) obedient, chaste, scented and exquisitely apparelled by nature.’”

Orlando trekt de conclusie dat de seksen zichzelf en elkaar lelijk in een hoekje hebben geschilderd, en wil zich een tijdlang met geen van beide identificeren. Uiteindelijk trekt ze toch de conclusie dat man-zijn het minst aantrekkelijk is. Mannen hebben weliswaar de wereld tot hun beschikking en ontzeggen vrouwen zelfs maar het leren van het alfabet, maar toch vallen ze in katzwijm bij de aanblik van een vrouwelijke enkel. Dat is maar niks.

Haar biograaf ziet dat Orlando van lieverlee inderdaad verandert. Tegelijk voldoet ze niet aan de verwachtingen die aan vrouw-zijn worden gesteld. Logisch, want elk mens wisselt tussen mannelijk en vrouwelijk, en kleding (expressie) is soms het enige aanknopingspunt dat je kunt hebben, aldus de biograaf. Wat volgt is een beschrijving van de onconventionele Vita. In al zijn parodische overdrijving van genderverwachtingen zet Woolf een treffende schets neer van wat er kan gebeuren als je eenmaal begint te zien dat het hier om sociale conventies gaat, als je, zoals Woolf zegt, niet meer onwetend kunt zijn. Orlando wisselt meerdere keren per dag van broek naar petticoat en terug, en geniet evenveel van de liefde van beide seksen.

Als van het ene op het andere moment de negentiende eeuw haar intrede doet, wordt het ingewikkelder voor Orlando. Zij past niet in deze tijdgeest, die vraagt om duidelijke genderrollen en exclusieve stelletjes. Gelukkig komt ze een man tegen die precies bij haar past. In verwondering gelooft ze haast niet dat hij een man is, en andersom is hij er niet zeker van dat zij een vrouw is. Ze trouwen, er komt een kind, en vervolgens leiden Orlando en haar man elk een leven dat zij graag willen.

In het voorwoord wordt verteld dat dit boek Vita Sackville-West een hart onder de riem wilde steken. Het is inderdaad wonderlijk troostend, de constatering dat je als mens in het ene tijdsgewricht gemakkelijk kan zijn zoals je bent, maar dat dit moeilijk wordt als de maatschappelijke wind draait – en dat er dus niks mis is met mensen zoals Orlando, haar man, Vita en Virginia zelf.

Weetje: Emmo Corrin, de actrice die Princess Diana speelde in de serie The Crown – en mede daardoor ontdekte non-binair te zijn – speelde Orlando op de West End in Londen.

“And that’s the last oath I shall ever be able to swear,” she thought; “once I set foot on English soil. And I shall never be able to crack a man over the head, […] or sentence a man to death, […] or wear seventy-two different medals on my breast. All I can do, once I set foot on English soil, is to pour out tea, and ask my lords how they like it. D’you take sugar? D’you take cream?” – Orlando

Door: Virginia WoolfTaal: Engels, Nederlandse vertaling beschikbaarEAN: 9780241371961Jaar: 1928Waar te vinden: Boekhandel, bibliotheek, onlinebibliotheek (e-boek)

Thema's

Gender Non-binair Trans vrouw Transgender