Genly Ai is op de planeet Winter, ook wel Gethen genoemd, als gezant van de Ekumen. Hij onderzoekt of de planeet genegen is om zich aan te sluiten bij wel tachtig andere planeten in een samenwerkingsverband. De bestaande Ekumen ondervindt er alleen maar voordelen van en ervaart een vredig tijdperk. Genly is alleen gekomen; zijn ruimteschip met andere afgezanten aan boord cirkelt om Winter heen tot Genly het sein veilig geeft.

What is a friend, in a world where any friend may be a lover at a new phase of the moon? – Genly Ai

Dat duurt even. Het koninkrijk Karhide dat Genly als eerste probeert te overtuigen van de vele voordelen van aansluiting, vertrouwt het niet en Genly voelt zich genoodzaakt naar buurland Orgoreyn te vluchten. Daar lijkt zijn missie beter te verlopen, maar dat is maar schijn. Nog voor hij beseft dat hij in gevaar is, is hij in een werkkamp beland.

Hij ontkomt, en na veel omzwervingen kan hij dan toch zijn schip laten komen. Karhide is als eerste over de brug; de vier andere landen zullen spoedig eieren voor hun geld kiezen. Genly’s missie is geslaagd, maar er is een prijs. Als hij zijn collega’s begroet na hun landing op Gethen, weet hij dat zijn verblijf op Gethen hem voorgoed heeft veranderd.

Wat wij ervan vinden:

In hoofdstuk 7 lezen we het verslag van de eerste verkenner/onderzoeker die Genly jaren eerder is voorgegaan. Ong Tot Oppong heeft op de planeet bewijs gevonden dat de Getheense mensen het resultaat zijn van een Terraans experiment. Een groep mensen van de planeet Hain, waar ook Ong en Genly vandaan komen, heeft de daar wonende proto-hominiden genetisch gemanipuleerd. Het resultaat: de Getheense mensen hebben het grootste deel van de tijd geen gender, en zijn de rest van de tijd genderfluïde.

A man wants his virility regarded, a woman wants her femininity appreciated […] On Winter […] one is respected and judged only as a human being. It is an appalling experience – Ong Tot Oppong 

Het is niet dat ze neutraal zijn, zegt Genly; eerder zijn ze vol potentie. Want tijdens hun periodieke ‘kemmer’ (oestrus, loopsheid, krolsheid) krijgen zij, als ze een ander in kemmer tegenkomen (bijvoorbeeld in een kemmerhuis) het mannelijk of vrouwelijk geslacht. In die periode hebben ze ongeremd seks, en planten zich daarbij eventueel voort. Welk van de twee geslachten ze worden, dat overkomt ze; het hangt onder meer af van de partner of partners met wie ze seks gaan bedrijven. Zo heeft de koning van Karhide meerdere kinderen, van wie er maar één een kind ‘van zijn lichaam’ is – dat hij heeft gedragen als geslachtelijke vrouw. Na de kemmer, of in geval van zwangerschap, na de zoogperiode, wordt iedereen weer ‘volkomen androgyn’, zo rapporteert Ong.

Wat dit betekent voor de mores en de maatschappij op Gethen? Dat heeft Le Guin helemaal doorgedacht en in prachtig proza opgeschreven. Genly wordt op Gethen bijvoorbeeld argwanend en zelfs afkerig bekeken. Iemand die voortdurend man is, is in hun ogen steeds in kemmer, steeds onder de overweldigende invloed van de drang tot seks en voortplanting, en een beetje pervers vinden ze dat wel.

Andersom wordt Genly keer op keer verrast door de grote verschillen tussen zijn eigen maatschappij en die van Gethen – op politiek, sociaal, economisch en psychologisch gebied. Hoe kan deze samenleving menselijk aandoen, terwijl de mensen eens in de zoveel tijd helemaal ten prooi zijn aan kemmer? Dat komt hem namelijk voor als iets van ‘lagere diersoorten’. Tegelijk ziet hij ook positieve kanten. Hij heeft bijvoorbeeld het inzicht dat er wel geweld is, maar kleinschalig en met weinig impact. Zelfs het woord voor oorlog kent Gethen niet, en Genly veronderstelt dat dit komt omdat er geen mannen zijn. Er zit geen seksuele ondertoon in interacties buiten de kemmer, er is geen frustratie op seksueel gebied, geen schaamte.

Genly probeert Gethen te begrijpen door voortdurend naar het mannelijke en het vrouwelijke te zoeken. Daarin zien we behoorlijk wat stereotype denkbeelden. Die verdwijnen als hij een diep begrip krijgt voor één Karhider met wie hij een barre tocht onderneemt. Zo samen onderweg, ieder als enkel specimen van hun soort, is de een niet vreemder dan de ander. Er bloeit een bijzondere vriendschap op. Door de manier waarop Le Guin dat beschrijft, krijgen wij ook een gevoel voor hoe een samenleving kan zijn als gender er geen rol speelt. Het verandert Genly voorgoed.

Het boek is een fantastisch gedachtenexperiment, en niet alleen over gender. Ook over leven in totaal andere omstandigheden, op een plek die een eigen scheppingsmythe heeft, met een kloosterorde die taoistisch aandoet, met een geheel andere kalender en een woordenschat die je begrijpt, al heeft Le Guin die zelf bedacht.

Le Guin schreef het boek in 1969. Het werd omarmd en geprezen, en meermaals bekroond. De zin “De koning was zwanger.” is destijds, in hedendaagse termen, een meme geworden. Tegelijk ontving het ook kritiek. Waarom koos ze ervoor om Genly Ai te laten uitleggen dat ‘hij’ voor de Getheense mensen het meest passende voornaamwoord was? En was er echt geen homoseksualiteit op Gethen? En was een Getheense hoofdpersoon niet toch behoorlijk ‘mannelijk’ beschreven?

Le Guin stond hier zeer voor open, waardoor haar werk nog groeide in betekenis voor het gedachtenexperiment over gender. Zij schreef er een artikel over met de titel ‘Is Gender Necessary?’ en stelde dat later nog bij in een Redux. De link naar dit artikel, met redux, vind je hier.

Door: Ursula K. Le GuinTaal: EngelsEAN: 978-1-473-22594-7Jaar: 1969Waar te vinden: Boekhandel, online te koop - niet te leen

Thema's

BIPOC Familie Fictie Gender Non-binair Relaties Seksualiteit Vriendschap