Deze serie is in 2014 begonnen bij de KRO als ´Hij is een zij´. Het ging de makers destijds om portretten over transities van man naar vrouw, of andersom. Arie Boomsma presenteerde de eerste twee seizoenen, daarna nam Jan Kooijman het over. Vanaf seizoen 6 (2022) besloot KRO-NCRV, ook in overleg met de geïnterviewden, de naam te veranderen naar ‘Hij, zij, hen’.

Er is veel veranderd in die tijd. Zo vertelt de voice-over bij Mick in aflevering 3 van seizoen 1 over de verwijdering van zijn baarmoeder en eierstokken als de laatste verplichte stap in zijn transitie. Nu pas kon er ook wettelijk ‘Man’ in zijn paspoort komen te staan.

De wettelijke basis daarvoor is op 1 juli 2014 veranderd. Toen vervielen de eisen in de zogenoemde Transgenderwet (ingegaan in 1985) dat iemand ‘volledig moest zijn aangepast’ aan het gender dat zij waren, en ‘absoluut onvruchtbaar moest zijn’ voordat het geslacht op de geboorteakte mocht worden aangepast. Dan moest je overigens eerst nog met een advocaat langs de rechtbank.

De wijze waarop de wetgeving in elkaar zat, heeft ongetwijfeld invloed gehad op de transitie van veel mensen. En uiteindelijk ook op de opzet van dit TV-programma, dat zichzelf beschrijft als ‘hoe het is om transgender te zijn’. Het begint met een framing die veel mensen bij wijze van spreken makkelijk begrijpen: je bent geboren in het verkeerde lichaam, dus ga je in transitie naar ‘het andere geslacht’. Zoals Ivo van 11 zegt in seizoen 4, ‘omdat er in de baarmoeder iets mis is gegaan’. Vanaf seizoen 5 verandert dat: dan luidt de inleiding dat de geïnterviewden geboren zijn in een lichaam ‘dat niet past bij hoe ze zich van binnen voelen’.

En terecht. Uit de interviews, in seizoen 4 ook met Jody die al eens een minidocumentaire over haar transitie heeft gemaakt, wordt heel duidelijk dat er in werkelijkheid niet één ‘hoe het is’ trans beleving is. In de eerste seizoenen wordt op die beleving weinig gelet en doorgevraagd, later is er meer balans. In het zesde seizoen vinden gesprekken met de geïnterviewden niet alleen meer plaats met Jan Kooijman, maar ook met bekende trans personen, en dat maakt verschil.

Wat wij ervan vinden:

Er zitten verschillende kanten aan dit programma. Allereerst die van herkenning voor de community. In veel portretten vertellen mensen dat ze zichzelf pas begonnen te begrijpen, en uit soms diepe dalen konden komen, toen ze het verhaal van een trans persoon hoorden of op TV zagen. Zeker vijf mensen geven aan dat ze zonder dat moment mogelijk niet meer geleefd hadden. Het belang van representatie kan niet onderschat worden.

‘Kies voor jezelf’ – Finn

Dat de mensen een tijd gevolgd worden, biedt de mogelijkheid om een genuanceerd gevoel te krijgen bij hoe ze in hun leven staan. Ook hun ouders, vrienden, artsen en partners komen aan het woord. De mooie en de moeilijke kanten van het transitieproces worden belicht. Het is in die zin ook heel praktisch en informatief: het gaat over penisprotheses, kinderwens, complicaties, leren make-up te gebruiken, nepborsten en laserbehandelingen en de geïnterviewden vertellen er vrijelijk over.

Het programma lijkt echter in eerste instantie gemaakt om vragen van cis mensen te beantwoorden, zo kun je merken aan de vragen die gesteld worden, en ook aan bijvoorbeeld een van de interviews die Jan Kooijman over het programma heeft gegeven. Het zijn vragen die de ‘man in de straat’ zogezegd zou willen stellen, maar waar de trans mensen in kwestie regelmatig de ogen ten hemel slaan. Zoals letterlijk in aflevering 3 van seizoen 2: “Altijd als ik mensen vertel dat je een penis kunt krijgen”, zegt Arie Boomsma, “dan vragen ze twee dingen: kun je ermee plassen, en kun je er seks mee hebben.”

‘Ik doe het niet voor de aandacht’ – Eveline

Dat aspect is er dus ook. Trans historica Julia Serano zou erover zeggen dat die nieuwsgierigheid voortkomt uit het ‘anders zijn’ van trans mensen dan ‘de norm’; anderen denken vervolgens dat degene die zo is, daarmee aandacht vraagt en uitleg verschuldigd is; ze voelen zich gerechtigd de meest intieme vragen te stellen. En worden nog boos ook als je vindt dat je een onbekende geen antwoord hoeft te geven op een vraag als ‘wat heb je in je broek zitten’. Nicky windt zich daarover op in seizoen 3 (afl 2): “Vraag me niks wat je ook niet aan een andere vrouw zou vragen.” Maria wordt er in seizoen 6 heel verdrietig van: zij heeft haar transitie helemaal afgerond, maar tot in de supermarkt wordt ze herinnerd aan de moeilijke periodes door vreemden die in de rij bij de kassa vragen hoe het voor haar is om een vagina te hebben.

Zo intiem zijn de vragen die de geïnterviewden in het programma krijgen ook. En mogelijk door de wetgeving van destijds zijn de programma’s en de vragen veelal gericht op het medische aspect en minder op de genderbeleving. Het gaat veel over hormonen en operaties. Dat is enerzijds heel goed en terecht – je ziet hoe belangrijk genderbevestigende zorg voor de geïnterviewden is.

Anderzijds zit er een soms ongepast aanvoelende nieuwsgierigheid in, waar de aannames van de cis-hetero presentatoren doorheen schemeren. Arie Boomsma zegt in een aflevering tegen Mick, dat het hem lijkt dat dit het ultieme moment moet zijn, geen baarmoeder meer hebben. Dan ben je echt man, neemt hij aan. “Nee”, antwoordt Mick. “Voor mij maakt het niet uit. Als het niet had gehoeven, had ik het niet gedaan.” Maar het moest destijds, en over hoe dat voor Mick was, wordt niet doorgevraagd. En verderop zegt Ryan op een vraag van Boomsma, Nee, een penis maakt mij niet mannelijker.

‘Ik ben niet mannelijker met een penis’ – Ryan en Davin

Het kabinet heeft in 2020 excuses gemaakt voor de oude wettelijke vereisten, en een tegemoetkoming geboden aan iedereen die tussen 1985 en 2014 in transitie was. In het programma wordt duidelijk dat ‘je thuis voelen in je lichaam’ voor iedereen iets anders betekent, en het is grote winst dat die ruimte er wat betreft wetgeving nu veel meer is. Verschillende trans mannen geven in de serie bijvoorbeeld aan dat ze een geslachtsbevestigende operatie, ook gezien de risico’s, te weinig vinden toevoegen: ze voelen zich al helemaal man.

In aflevering 3 van het derde seizoen zien we voor het eerst iemand die al helemaal niet in de binaire hokjes past: agender Mik. Geboren als meisje, maar voelt zich geen vrouw – en één ding was voor hen duidelijk: ook geen man. Vanaf dat moment zien we ook meer variatie op het binaire verhaal ‘van het ene geslacht naar het andere’. Zoals het verhaal van de non-binaire Nanoah (seizoen 5) en Daniel (seizoen 6), en van Ruben (seizoen 4), die zijn transitie uitstelt omdat hij en zijn vriend graag een kindje willen. Nu het nog kan, wordt Ruben zwanger.

En het programma verschuift vanaf seizoen 5 van louter ‘jonge transgenders’ naar meer variatie in leeftijd. Ook zien we nu trans activiste Inaya uit Pakistan, die vanwege de afwijzing en bedreiging, ook door haar familie, in haar eigen land vertrokken is. Al heeft Pakistan sinds 2018 een Transgenderwet, en is er ook een Khawaja sira community (zoals in India de Hijra, waar Inaya zich in Islamabad bij aansluit), in het dagelijks leven worden trans mensen er ronduit gediscrimineerd en afgewezen – overdag dan, want in de nacht weten veel mannen de trans vrouwen vanuit een kink wel degelijk te vinden, in Pakistan én in Nederland. Dat laatste ontdekt ook Savannah in seizoen 6. Ook over dat verschijnsel schrijft Julia Serano.

‘Je merkt wel dat als je een “mooie” transgender bent, de acceptatie hoger is’ – Loena

Kortom, aan de ene kant voor de community die zeer belangrijke herkenbaarheid, representatie en zichtbaarheid, met mooie voorbeelden van diversiteit en van steun en acceptatie, aan de andere kant soms een gevoel van ‘aapjes kijken’. Daarvan kun je je afvragen of het programma het begrip voor trans mensen bij cis mensen vergroot, of bij hun vooral nieuwsgierigheid bevredigt.

Het programma heeft zes seizoenen en er komen er nog meer. Jan Kooijman, die als presentator heel congruent overkomt in het omarmen van alle identiteiten, zegt dat hij zich sterk afvraagt of dat weer met een cis-hetero man als presentator zal zijn. Dat vindt hij niet meer van deze tijd. Wie weet verandert daarmee het soort vraagstelling nog meer.

Door: KRO-NCRVTaal: NederlandsJaar: 2014Waar te vinden: NPO Start (gecheckt 23 augustus 2026)

Thema's

BIPOC Coming-out Documentaire Familie Gender Jongeren Non-binair Relaties Trans man Trans vrouw Transgender Transitie Vriendschap